مولانا به فارسی، عربی و گاه ترکی و یونانی سرود، و در یک غزل می‌توانست میان این زبان‌ها بی‌مقدمه جابه‌جا شود — نشانه‌ی زندگی‌ای که در چهارراه فرهنگ‌های ایرانی، عربی، ترکی و یونانیِ آناتولی سلجوقی گذشت. شعرهایش را معمولاً بداهه، در میانه‌ی سماع یا راه‌رفتن در بازار قونیه، بر زبان می‌آورد و کاتبانش در پی او می‌دویدند تا بیت‌ها را ثبت کنند. این شیوه‌ی سرایش، وجد و بی‌واسطگی‌ای به کلامش داده که در شعر رسمی‌تر آن روزگار کمتر دیده می‌شود. مثنوی معنوی، که به‌سبب جایگاهش در ادب و عرفان فارسی گاه «قرآن فارسی» خوانده شده، در قالب حکایت، تمثیل و موعظه‌ای پیوسته درباره‌ی رابطه‌ی نفس و حق سخن می‌گوید. دیوان شمس، در مقابل، آتشین‌تر و شخصی‌تر است: غزل‌هایی که گاه از فرط وجد از وزن و قافیه‌ی معمول فراتر می‌روند، چنان‌که گویی زبان به‌سختی می‌تواند با شدت تجربه همراه شود. پس از مرگ مولانا، پسرش سلطان ولد آیین مولویه را سامان رسمی داد و آیین سماع — همان چرخش موزون که در دوران مولانا بداهه و شخصی بود — به مراسمی نهادینه با قواعد و لباس مشخص بدل شد؛ آیینی که امروز یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای عرفان اسلامی در جهان است.

سهم فکری: مولانا یکی از بلندترین قله‌های ادب عرفانی فارسی را پدید آورد و برای قرن‌ها سنت شعر صوفیانه را شکل داد. مثنوی و دیوان شمس نه‌تنها بر ادبیات فارسی که بر شعر عثمانی و ادبیات شبه‌قاره‌ی هند نیز اثر گذاشتند. در سده‌های اخیر، ترجمه‌های او (به‌ویژه در زبان انگلیسی) مولانا را به یکی از پرخواننده‌ترین شاعران غرب بدل کرده — اقبالی که گاه با انتقاد همراه است، چرا که بسیاری از این ترجمه‌ها بُعد اسلامی و فقهی اندیشه‌ی او را کنار می‌گذارند و تنها بر جنبه‌ی عاشقانه و جهان‌شمول شعرش تکیه می‌کنند.

سبک و مضامین: شعر مولانا استعاره، تناقض ظاهری (پارادوکس) و خطاب وجدآلود را در هم می‌آمیزد. نمونه‌ی روشن آن همان بیت آغازین مثنوی است — تصویر نی که از نیستان جدا شده و می‌نالد — استعاره‌ای که در سراسر اثر بازمی‌گردد: هر نوع اشتیاق و غربت، بازتابی از همین جدایی نخستین است. مضامین محوری او عشق الهی، سوختن و فنای نفس، فروتنی در برابر معشوق، و دگرگونی از راه درد و اشتیاق‌اند. برخلاف بسیاری از عارفان همروزگارش، مولانا اغلب زبانی صریح و گاه شوریده به‌کار می‌برد، تا آنجا که خود در جایی از سرودن شعر با تردید یاد کرده و آن را حاصل ناخواسته‌ی حالی می‌داند که به آن دست نداشته.